W psychologii od lat znany jest efekt pod intrygującą nazwą „piękne jest dobre” („what is beautiful is good”). Opisanie tego zjawiska zawdzięczamy trzem badaczkom z Uniwersytetu w Minnesocie Karen Dion, Ellen Berscheid oraz Elaine Walster [1]. Z grubsza rzecz ujmując chodzi o to, że atrakcyjnym ludziom automatycznie przypisujemy inne pożądane cechy, takie jak bycie miłym i lubianym, ciepło interpersonalne, kompetencje społeczne, a nawet wysoką inteligencję. No ale wróćmy do usability … Skoro piękne jest dobre, to czy ładne jest użyteczne?

Takie pytanie postawili sobie Noam Tractinsky i współpracownicy [2]. Jeśli wygląd rzutuje na nasze sądy dotyczące obiektów społecznych, to czy można założyć, że estetyka interfejsu wpływa na nasze oczekiwania względem produktu i jego użyteczności? Badania Tractinskiego sugerują, że atrakcyjność wizualna interfejsu urządzenia jest skorelowana z jego użytecznością (przynajmniej na poziomie deklaracji użytkowników).

Wg modelu zaproponowanym przez Marca Hassenzahla [3] produkt można rozpatrywać na płaszczyźnie pragmatycznej i hedonistycznej. Oceny pragmatyczne odnoszą się do użyteczności interfejsu i tego, jak spełnia swoje zadania („goodness”). Natomiast oceny hedonistyczne dotyczą wartości stymulacyjnej („stimulation”) produktu oraz identyfikacji (utożsamiania się) z nim („identification”), w tym także społecznych, miękkich aspektów jego posiadania.

W przeprowadzonych eksperymentach Hassenzahl prosił użytkowników o ocenę skórek playerów MP3. Za pomocą kwestionariusza o wdzięcznej nazwie AttrakDiff2 uczestnicy badania oceniali aspekt pragmatyczny oraz hedonistyczny interfejsu (w rozbiciu na właściwości stymulacyjne i utożsamianie się z produktem). Poniższa tabela zawiera określenia, jakich użyto w oryginalnym badaniu. Na osobnych skalach badani oceniali ‘dobroć’ i ‘piękno’ produktu.

Wnioski z tego badania okazały się bardzo interesujące, więc pokrótce je wypunktujmy:

1. Ocena estetyki produktu wypływa z motywacji hedonistycznych, głównie tego, w jakim stopniu produkt wydaje się zaspokajać potrzeby społeczne i emocjonalne użytkownika. Jest raczej niezmienna w czasie.

2. Jeśli użytkownicy tylko patrzyli na wygląd interfejsu, wówczas:

• Spostrzegana estetyka zależała tylko od identyfikacji z produktem

• Na ocenę „dobroci” produktu wpływały właściwości hedonistyczne i przewidywane korzyści pragmatyczne

3. Jeśli użytkownicy użyli interfejsu, wówczas:

• Na ocenę „dobroci” produktu znacznie wpływał aspekt pragmatyczny (klasyczna użyteczność).

• W przypadku spostrzeganej estetyki wyniki zależała tylko od aspektu społecznego (identyfikacji)

Na zakończonej niedawno we Florencji konferencji CHI 2008, podobne wyniki przedstawił niemiecki zespół w składzie Karapanos, Hassenzahl i Martens [4]. Badanie próbowało odpowiedzieć na pytania: Co czyni produkt ‘dobrym’ lub ‘pięknym’ i jak te wartości zmieniają się w czasie.

W ich badaniu 10 osób przez cztery tygodnie testowało nowatorskie urządzenie uWand dołączane do interaktywnego tunera TV. Na początku i końcu uczestników proszono o ocenę estetyki i „dobroci” interfejsu oraz za pomocą kwestionariusza zbadano postawy wobec niego. Tym sposobem sprawdzano, jak w czasie zmienia się ogólna percepcja produktu.

Okazało się, że:

• Spostrzeganie i postawy wobec produktu są do pewnego stopnia dynamiczne i zmieniają się w trakcie jego używania.

• Jeśli produkt posiada stymulujące funkcjonalności – stanowi dla nas wyzwanie i inspiruje nowatorstwem – to mocno wpływa na percepcję jego estetyki w początkowej fazie użytkowania. Podobnie, jeśli jest stylowy, modny i wartościowy. W późniejszych fazach korzystania z urządzenia wartości stymulujące słabną – użytkownik obywa się z produktem.

• Z kolei pragmatyczne funkcje są istotne zwłaszcza na początku doświadczeń z produktem. Użyteczność, rozumiana jako łatwość obsługi, przejrzystość czy przewidywalność, tylko na początku wpływa na ocenę tego, czy produkt jest dobry. Potem do głosu dochodzą aspekty społeczne, czyli to, w jakim stopniu produkt ułatwia wyrażanie siebie, autoprezentację, czy kontakt z ludźmi.

Co nam dają te wyniki:

„Piękno” produktu jest równie istotne jak jego użyteczność i oba te wymiary wpływają na user-experience.

Wydaje się jednak, że użyteczność produktu musi być cechą ‘wrodzoną’ i fundamentem produktu a wartości hedonistyczne powinny być warstwą wierzchnią. Innymi słowy bez zapewnienia użyteczności nawet piękny produkt nie będzie dobrze odbierany.

Oczywiście innym aspektem jest balans wartości pragmatycznych i hedonistycznych produktu. Zależeć on powinien od kontekstu istnienia tego produktu, charakterystyki użytkowników docelowych i ich wymagań.

Od pewnego czasu, dzięki nowym technologiom takim jak np. Flex i Silverlight, łączenie usability i atrakcyjności w środowisku WWW staje się zdecydowanie prostsze. Coraz więcej jest też serwisów, które zdają się udowadniać, że użyteczne może być piękne i wzbudzać pozytywne emocje (np. Apple).

Estetyka w służbie Usability i user-experience to jak dotychczas jeszcze temat niszowy na naszym rynku. Czas rozpocząć dyskusję w tej kwestii.

Pozdrawiamy,

/Julka i Kuba

——————————–

Literatura cytowana

[1] Dion, K., Berscheid, E., and Walster, E. (1972). What is Beautiful is Good. Journal of Personality and Social Psychology, 24, 285-90.

[2] Tractinsky, N., Katz, A. S., Ikar, D. (2000). What is beautiful is usable. Interacting with Computers, 13, 127-145.

[3] Hassenzahl, M. (2004). The interplay of beauty, goodness, and usability in interactive products. Human-Computer Interaction, 19, 319-349.

[4] Karapanos, E., Hassenzahl, M., Martens, J. (2008). User Experience Over Time. CHI 5-10 April 2008, Florence, Italy.

/KUBA:) Z użytecznością związany od 5 lat. Projektował aplikacje różnych przeznaczeń na wielu platformach: od ekranów LCD kontrolerów przemysłowych i termostatów, przez aplikacje na telefony komórkowe, kończąc na serwisach internetowych i aplikacjach RIA. Poza pracą spędza czas, podróżując, robiąc zdjęcia i uprawiając sport.